معرفی استان آذربایجان شرقی

 

4  مقدمه
   
آذربايجان شرقي در گوشه شمال باختري ايران واقع شده و رود ارس حد شمالي آن را با جمهوري هاي آذربايجان، ارمنستان و ايالات خود مختار نخجوان مشخص کرده است. رود قطور و آبهاي درياچه اروميه مرز باختري آن با استان آذربايجان غربي را تشکيل مي دهد. در جنوب، كشيدگي رشته كوه ها، دره ها، جلگه ها و دشتها موجب پيوستگي توپوگرافيك استان با آذربايجان غربي و زنجان شده است و در خاور نيز دره و رودخانه دره رود، كوههاي سبلان، چهل نور و گردنه صايين اين منطقه را از استان اردبيل جدا مي كند .


   
 آذربايجان شرقي از نظر وسعت يازدهمين استان كشور ايران است كه تقريباً 8/2 درصد از خاك كشور جمهوري اسلامي ايران را در بر مي گيرد. آذربايجان شرقي، منطقه مرتفعي است كه کوههاي بلند از جهات ختلف سراسر آن را فرا گرفته و موجبات پيدايش جلگه هاي مغان، تبريز، سراب و مراغه را فراهم   كرده است.
 
  آذربايجان تا حدودي تحت تاثير جريانهاي مرطوب درياي مديترانه از سمت باختر و جنوب باختري قرار دارد و توده هاي هواي سرد سيبري نيز از شمال بر آب و هواي آن اثر مي گذارد. با توجه به ويژه گيهاي اقليمي، اين استان از اواخر ارديبهشت ماه تا پاپان مهر ماه مناسبترين زمان براي گردشهاي  تابستاني  و ساير ماه هاي سال مناسب گردشهاي زمستاني است. گردشگراني كه در ماه هاي بهار و تابستان به منطقه مسافرت مي كنند، مي توانند به نحو مطلوبي از زيبايي هاي طبيعي و ديدني هاي تاريخي و باستاني استان بهرمند شوند.
   

 

 

  سابقه تاريخي استان آذربايجان شرقي
   
آذربايجان را با توجه به پيشينه تاريخي کهن اش، در زبانهاي مختلف به نامهاي گوناگون، اما کمابيش مشابهي معرفي کرده اند. در فارسي ميانه «آتورپاتكان»، در آثار كهن فارسي «آذربادگان» يا «آذربايگان»، و در فارسي كنوني «آذربايجان» ناميده شده است. همچنين در يوناني «آتروپاتنه»، در بيزانسي «آذربيگانون»، در ارمني «آتراپاتاكان»، در سرياني «آذربايغان» و در عربي «آذربيجان» گفته اند. تاريخ باستاني آذربايجان با تاريخ قوم «ماد» در آميخته است. قوم ماد پس از مهاجرت به ايران آرام آرام قسمتهاي غربي ايران از جمله آذربايجان را تصرف كرد. مقارن اين ايام دولتهايي در اطراف آذربايجان وجود داشت كه از آن جمله ميتوان به دولت «آشور» در شمال بين النهرين، دولت «هيئتي» در آسياي صغير، دولت «اورارتو» در نواحي شمال و شمال غرب، اقوام «كادوسي» در شرق و «كاسي» ها در حوالي كوههاي زاگرس اشاره كرد. بعد از تاسيس دولت ماد، آذربايجان به ماد كوچك (در مقابل ماد بزرگ) معروف شد و مشتمل بر شهرهاي قديمي همدان، ري، اصفهان و كرمانشاه بود. به عبارت ديگر ولاياتي كه در قرون اوليه اسلامي به ناحيه جبال و بعدها به عراق عجم معروف بودند را در بر مي گرفت. بعد از حمله اسكندر مقدوني به ايران، سرداري به نام «آتورپات» در آذربايگان از اشغال آن توسط يونانيان ممانعت به عمل آورد. از آن به بعد اين سرزمين به نام آتورپاتكان معروف شد. آتورپات به پادشاهي رسيد و آن ناحيه را مستقل اعلام نمود. در طول دوره حكومت سلوكي ها، ناحيه آتورپاتكان همچنان مستقل ماند و يونانيان و جانشينان اسكندر نتوانستند آداب و رسوم و تمدن يوناني را در آن محل اشاعه دهند.

آذربايجان در اين زمان پناهگاه زردشتيان و تكيه گاه فرهنگ ايراني در مقابل فرهنگ يوناني شد. حكومت جانشينان آتورپات در آذربايجان در زمان اشكانيان نيز ادامه يافت و اين منطقه توانست كماكان استقلال خود را حفظ كند. اردشير بابكان، مؤسس سلسله ساساني، با استيلا بر حكمرانان آذربايجان اين منطقه را در زمره مپراتوري بزرگ ساساني در آورد. در دوره ساساني معمولاً يكي از مرزبانان را به حكومت آذربايجان مي گماردند. در اواخر آن دوره حكومت آذربايجان در دست خاندان «فرخ هرمزد» بوده پايتخت آن «شيز» يا «گنزب» نام داشت كه مطابق با ويرانه هاي ليلان در جنوب خاوري درياچه اروميه گزارش شده است. پس از فتح آذربايجان به دست اعراب، قبايل عرب از بصره، كوفه، شام و يمن براي سكونت به آنجا روي آورده با خريد زمينهاي وسيع، كشاورزي را گسترش داده و افراد بومي را رعيت خود ساختند. امراي عرب براي حفظ زمينها و احتمالاً رعاياي مسلمان خود، از حملات ديگر مردم آذربايجان كه به اسلام نگرويده بودند، باروهايي در اطراف املاک وسيع خود مي كشيدند كه به تدريج داخل اين باروها به صورت شهرهاي نسبتاً مهم در آمد. در سال 198هـ.ق بابك خرم دين با استفاده از ضعف خلافت مرکزي مأمون، خليفه عباسي که در خراسان به سر مي برد، قيام کرده قسمتهاي مهمي از شمال خاري آذربايجان را در اختيار گرفت. از اين پس، از سلطه دستگاه خلافت بر آذربايجان تا حد زيادي کاسته شد. بقاياي قلعه بابک بر بلنداي کوهي در نزديکي کليبر واقع در اين استان هنوز باقي است. سلسله هاي ايراني بعد از اسلام مانند طاهريان، صفاريان، سامانيان و غزنويان كه از خاور ايران برخاسته حكومتهاي مستقلي تشكيل دادند، هيچگاه نتوانستند قلمرو خود را به آذربايجان برسانند. در اين مدت كه از سال 205 هجري قمري (تأسيس سلسله طاهريان) شروع و تا سال 429 هـ.ق (آ‎غاز حكومت سلجوقيان) ادامه مي يابد، حكومتهاي محلي متعددي قدرت را در آذربايجان به دست گرفتند. آخرين حكام مقتدر اين ايالت، ساجيان (317-276 هـ.ق) بودند كه آنها نيز عاقبت بر ضد خلفا قيام كردند. پس از سقوط ساجيان، سلسله هاي محلي ديگري در آذربايجان به قدرت رسيدند كه از آن جمله مي توان از رواديان نام برد. در آغاز قرن پنج هجري (يازدهم ميلادي) تركان «غز» به فرماندهي سلجوقيان، نخست با دسته هاي كوچك و سپس به تعداد بيشتر، راهي آذربايجان شده آنجا را به تصرف در آوردند. در 531 هجري (1136 ميلادي) آذربايجان به دست «اتابك ايلدگز» (الدگوز) افتاد كه تا حمله كم دوام جلال الدين خوارزمشاه (31-1225 م، 28-622 هـ.ق) وي و اولادش بر آذربايجان حكومت كردند. پس از انتخاب تهران به عنوان پايتخت سلسله قاجار بناهاي قاجار در اين منطقه باقيماند و استان آذربايجان شرقي همچنان آباداني و قدرت خود را حفظ نمود تا اين كه اين استان هم اكنون نيز يكي از آبادترين، مهمترين و تاثيرگذارترين مناطق ايران به شمار مي آيد.

جاذبه‌های تاریخی

مقبره الشعرا تبریزموزه آذربایجانرصد خانه مراغه
101112



پل دختر میانهآرامگاه شیخ شهاب‌الدین اهریروستای کندوان اسکو
1314

15

 

قلعه بابک کلیبرکلیسای سن استپانوس جلفا
ارگ تبریز

16

1721

 

 

بازار تبریزکاروانسرای گویجه بل جاده اهر عمارت ایل‌گلی تبریز
222719

 

 

قلعه جوشین ورزقانقلعه ضحاک شهرستان هشترودکاخ شهرداری تبریز
25267

 

 

مسجد عینالی تبریزحمام نوبر تبریز

حمام تاریخی مهرآباد بناب

202423

 

روستای مجارشین
آرامگاه شیخ شهاب‌الدین اهری
آرامگاه شیخ محمود شبستری
روستای تاریخی مجارشین
رصدخانه مراغه
بازار اهر
تپه طاحونه (دیرمان تپه‌سی)در بستان آباد
بازار بزرگ میانه
مسجد جامع سراب
کتیبه رازلیق سراب
کوه بزقوش سراب
موزه مردم شناسی عشایر سراب
کاروانسراهای تیکمه داش بستان اباد
پل آجی چای تبریز
پل خداآفرین کلیبر
قلعه و روستای مردانقم
پل میانه
تپه اژدهاداشی اهر
تپه امام‌چای سراب
تپه عجب‌شیر
تپه قره‌تپه تبریز
تپه قره‌تپه شبستر
تپه قلعه‌جوق سراب
تپه کول‌تپه مرند
تپه مصلی آذرشهر
حمام کردشت جلفا
گورستان‌های آبادی‌های دیزناب و امین‌آباد در بستان آباد
خانه کوزه کنانی (مشروطه) تبریز
خانه های قدکی ، بهنام ، گنجه ای زاده (دانشکده معماری) تبریز
خانه امیر نظام (موزه قاجار) تبریز
خانه کمپانی تبریز
خانه مجتهدی تبریز
خانه ثقه الاسلام تبریز
خانه علوی (موزه زنده سفال) تبریز
روستای اشتبین جلفا
سنگ‌نبشه رازلیق سراب
سنگ‌نبشه سغندل ورزقان
سنگ‌نبشه نشتبان سراب
کاروانسراهای شبلی در بستان آباد
عمارت ربع رشیدی تبریز
برج خلعت پوشان تبریز
برج آتش نشانی تبریز
غار قدمگاه آذرشهر
قلعه آق‌گنبد جزیره اسلامی
قلعه آوارسین کلیبر
قلعه آیی قلعه‌سی سراب
قلعه پشتاب اهر
قلعه سن‌سارود مرند
قلعه قهقهه اهر
قلعه شیور داغ
قلعه قیز قالاسی میانه
قلعه قیزلار قالاسی مراغه
قلعه کردشت جلفا
قلعه نوردوز اهر
کلیسای سرکیس مقدس تبریز
کلیسای سن استپانوس جلفا
کلیسای شوغات تبریز
کلیسای مریم مقدس تبریز
کلیسای موجومبار مرند
گنبد سرخ مراغه
گنبد غفاریه مراغه
گنبد کبود مراغه
گنبد گوی‌برج مراغه
گنبد مدور مراغه
گورستان پینه‌شلوار تبریز
مسجد روستای جانبهان در بستان آباد
مسجد سنگی ترک در میانه
مسجد جامع اهر
مسجد جامع تبریز
مسجد جامع خسروشهر
مسجد جامع تسوج شبس
مسجد جامع میانه
مسجد جامع مراغه
مسجد جامع مرند
مسجد کبود تبریز
مسجد میل لی تبریز
مسجد شهداء تبریز
مسجد استاد شاگرد تبریز
مسجد میدان بناب
منطقه قوبول دره‌سی اهر
موزه ارامنه تبریز
موزه حیات‌وحش تبریز
موزه سنجش تبریز
موزه عصرآهن تبریز
موزه قرآن و کتابت تبریز
موزه محرم (خانه صحتی) تبریز
موزه باستان شناسی میانه
موزه مراغه
موزه مردم شناسی بناب
مسجد جامع مهرآباد بناب
مسجد اسماعیل بیگ بناب
روستای تاریخی صور بناب
پل پنج چشمه بناب
قلعه دختر بناب
حمام تاریخی حاج فتح الله(حاجی بدلی) بناب (اولین حمام بناب به سبک جدید که متعلق به حاج فتح الله از خاندان حاجی بدلی بوده است.)
راسته بازار بناب

 

مشخصات جغرافيايي و معرفي استان آذربايجان شرقي
   
استان آذربايجان شرقي با وسعت 47830 كيلومتر مربع در گوشه شمال غربي فلات ايران قرار دارد. مدارهاي 45 درجه و 5 دقيقه و 47 درجه و 30 دقيقه و 36 درجه و 22 دقيقه و 39 درجه مختصات جغرافيايي اين استان را مشخص مي كنند. رود ارس حدود شمالي آن را با جمهوري هاي آذربايجان، ارمنستان و ايالت خود مختار نخجوان مشخص مي كند. رود قطور و آبهاي درياچه اروميه حدود غربي با استان آذربايجان غربي است. در جنوب كشيدگي رشته كوهها، دره ها، جلگه ها و دشتها موجب پيوستگي توپوگرافيك استان با آذربايجان غربي و زنجان شده است و در شرق نيز دره و رودخانه دره رود، كوههاي سبلان، چهل مند و گردنه صائين اين خطه را از استان اردبيل جدا مي كند.
   
منطقه آذربايجان به علت موقعيت خاص جغرافيايي، يكي از مناطق حساس و مهم كشور است. همين اهميت، حساسيت و گستردگي باعث شده است تا اين منطقه با وجود خصوصيات مشترك جغرافيايي، فرهنگي و تاريخي به سه استان آذربايجان شرقي، غربي و اردبيل تقسيم شود. در حال حاضر استان آذربايجان شرقي داراي 12 شهرستان ، 31 شهر و 30 بخش، 133 دهستان و 3149 آبادي است.
   
ويژگي هاي طبيعي استان آذربايجان شرقي
   
آب و هواي استان آذربايجان شرقي
تنوع آب و هوايي امروزه به يكي از جاذبه هاي گردشگري تبديل شده است. در استان آذربايجان شرقي وضعيت آب و هوايي بسيار متغيراست. به طوري كه درجه حرارت در برخي از ماه هاي گرم سال گاهي به 38 درجه سانتيگراد يا بيشتر مي رسد و برودت هوا در ماه هاي سرد، گاهي به بيش از 20 درجه زير صفر كاهش مي يابد. رطوبت هوا نيز از اواخر پاييز تا اوايل بهار زياد مي شودكه علت آن علاوه بر كاهش درجه حرارت، ورود توده هايي از هواي سرد و مرطوب اروپاست كه با گذشتن از درياي مديترانه وارد آسمان ايران مي شوند. جنگلهاي موجود در آذربايجان شرقي حاكي از وجود آب و هواي گرم و مرطوب و زمين حاصلخيز در گذشته هاي دور است. امروزه آب و هواي استان آذربايجان شرقي به طوركلي سرد و خشک است ولي به علت تغييرات ارتفاعي از اقليم هاي متفاوتي برخوردار است. موقعيت كوهستاني و پهناي جغرافيايي استان آذربايجان شرقي از عوامل اصلي سرماي اين منطقه است. كم ارتفاعي و اثرات ملايم كننده بخارهاي درياي خزر در پاره اي از مناطق از عوامل اعتدال اقليمي آن به شمار مي آيد (شکل 2). به علاوه آذربايجان شرقي تا حدودي تحت تاثير جريانهاي مرطوب درياي مديترانه از سمت باختر و جنوب باختري قرار دارد و توده هاي هواي سرد سيبري نيز از شمال بر آب و هواي آن اثر مي گذارد. وجود درياچه اروميه آب و هواي قسمت محدودي از استان را تحت تاثير قرار داده است. استان آذربايجان شرقي از نظر بارندگي، به دو ناحيه سردسير و معتدل تقسيم مي شود. ناحيه سردسير شامل دامنه هاي كوهستان سهند، شهرهاي تبريز و مرند كه در مسير بادهاي مرطوب قرار دارند، مي شود. معمولاً ميزان بارندگي سالانه اين ناحيه در خاور استان بيشتر از ساير نواحي است و مقدار آن به 250 تا300 ميليمتر مي رسد. ناحيه معتدل نيز در دالانها، كوهپايه ها، دامنه هاي جنوبي و مناطق آفتاب گير واقع شده و از تاثير مستقيم جريانهاي سرد شمالي محفوظ است و آب و هواي معتدلي دارد.    


آذربايجان همواره تحت تاثير بادهاي سرد شمالي و سيبري و بادهاي مرطوب درياي سياه، مديترانه و اقيانوس اطلس است. به علاوه بادهاي محلي نيز تحت تاثير شرايط طبيعي استان، از سوي كوهستانهاي بلند و درياچه هاي اروميه و خزر، به سوي دشت ها و جلگه ها مي وزند. بادهايي كه از شمال و شمال خاوري به سوي آذربايجان مي وزند، كلاً سرد و مرطوب اند و در فصل زمستان سبب بارش برف سنگين و يخ بندان مي شوند. باد مرطوب مديترانه اي كه از باختر به آذربايجان مي وزد باران زا و بسيار مفيد است. بادهاي خاوري با عبور از درياچه خزر، در مسير ارسباران، مرند، اردبيل، دره اي بين سبلان و قوشاداغ، بزغوش و سهند به طرف باختر مي وزند. در بيشتر نقاط آذربايجان مانند سراب و تبريز اين باد را «مه ييلي» يا «باد مه» مي گويند كه بادي سرد و مرطوب است. اين باد در امتداد دامنه هاي جنوبي سهند به طرف مراغه پيش مي رود و در حدود درياچه اروميه تغيير مسير مي دهد. کوههاي مرزي در باختر آذربايجان و كردستان باعث مي شوند باد مه در جهت جنوب باختري و جنوبي بوزد كه نام آن در اين منطقه باد زريان است. جريان باد مهمي كه از فراز درياي مديترانه و درياي سياه و اقيانوس اطلس به سمت باختر و شمال باختر ايران مي وزد، چند شاخه مي شود كه تعداد اين شاخه ها در فصل پاييز در برخورد با ارتفاعات استان افزايش مي يابد و در فصل بهار، ريزش بارشهاي بسياري را سبب مي شود.
   
پوشش گياهي استان آذربايجان شرقي
در سطح آذربايجان شرقي پوشش هاي گياهي جلگه اي، دره اي، كوهستاني و جنگلي به چشم مي خورند. دامنه ارتفاعات استان آذربايجان شرقي مملو از گياهان و پوشش گياهي غني براي چراي دام هاست .
   

8  پوشش جنگلي استان آذربايجان شرقي

 انواع درختان راش، بلوط، ممرز، افرا، ون، و بعضي درختان ميوه جنگلي مانند گردو، گيلاس، فندوق، سيب، گلابي در جلگه ها و دره هاي اين استان ديده مي شوند. در شمال ارسباران دره ارس و بخش ورزقان شهرستان اهر، كوههاي قازان داغي و قندران باشي واقع شده كه پوشيده از درختان جنگلي و مراتع كوهستاني است. اين منطقه كه به نام منطقه جنگلي ارسباران شهرت دارد، از زيباترين و بكرترين مناطق استان به شمار مي رود. كوههاي گويجه بيل پوشيده از درختان نيمه جنگلي و مراتع سرسبز و خرم است كه در جنوب باختري اهر واقع شده و محل ييلاق ايلات قره خانلو و مدد لو است.

 

 

 

 


در بيشتر نقاط استان، گياهاني از قبيل كنگر وحشي، خارشتر، چمن خاكشير، قياغ اولي، شيرين بيان، روناس، گندميان، بومادران، گون و كتيرا كه كاربرد دارويي و صنعتي دارند، مي رويد. جنگلهاي شهرستانهاي مراغه و هشترود نيز از نظر درجه اهميت در مرتبه بعدي قرار دارد. اين جنگلها كه از وسعت كمتري نسبت به جنگلهاي ارسباران برخوردارند، پوشيده از درختچه هاي گز هستند. علاوه بر كانون هاي جنگلي، بيشه زارهاي متعددي نيز در نقاط مختلف استان آذربايجان شرقي از جمله پيرامون درياچه اروميه، قوري گول و برخي از تالاب ها وجود دارد كه مورد استفاده گردشگري قرار مي گيرند.

 فهرست جاذبه‌های طبیعی استان آذربایجان شرقی:

تالاب قوری‌گل بستان‌آباد

آبگرم درمانی بستان‌آباد
دره شاهیوردی بستان اباد در دامنه کوه جام سهند
آبشار آسیاب‌خرابه جلفا
آبشار سرکنددیزج شبستر
آبشار عیش‌آباد مرند
آبگرم قلعه‌کندی کلیبر
آبگرم متعلق کلیبر
پناهگاه حیات‌وحش کیامکی
تالاب قره‌قشون
جزیره آرزو
جزیره اسپیر
جزیره اسلامی
جزیره اشک
جزیره کبودان
تالاب آلمالو گلی بستان آباد
جنگل‌های ارسباران
کوه حیدربابا در بستان آباد
چشمه آبرس سراب
چشمه آبگرم سراب
پیست اسکی سهند تبریز
پیست اسکی پیام تبریز
چشمه الله‌حق سراب
چشمه تاپ‌تاپان آذرشهر
چشمه سیدلر میانه
چشمه صوفیان شبستر
چشمه کندوان اسکو
چشمه گشایش مراغه
چشمه شورسوی چایباغی مراغه
دره پیغام کلیبر
دره سعیدآباد بستان‌آباد
دره گشایش مراغه
دره لیقوان تبریز
غار اسکندر بستان‌آباد
غار آق‌بلاغ بستان‌آباد
غار دوگیجان مرند
غار کبوتر مراغه
پل پنج چشم بناب
مراتع سرسبز روستای صور بناب
   
 
جمعيت استان آذربايجان شرقي
جمعيت استان در سال 1375 حدود 3325540 نفر ذکر شده است که معادل 87/5% جمعيت کل کشور بود. اين استان در گذشته دومين قطب صنعتي کشور بود و اکنون نيز يکي از قطبهاي مهم صنعتي کشور بشمار ميآيد.
   
ترکيب قومي زباني و مذهبي استان آذربايجان شرقي
اکثر مردم استان آذري هستند و به زبان ترکي آذربايجاني تکلم مي کنند ولي در عين حال گروه هاي قومي ديگر چون ارامنه در تبريز و کردها در جنوب وجنوب غرب (در اقليت) زندگي مي کنند. مذهب اکثر مردم مسلمان شيعه است. ايلهاي افشار در مناطق شمال درياچه اروميه ايلات شاهسون در ييلاقهاي سبلان و سهند اين استان سنت ديرينه کوچ را ادامه مي دهند.
راه هاي ارتباطي استان آذربايجان شرقي
تبريز در مسير مناسب ترين و مهمترين راه هاي ارتباطي با شمال خاور (اردبيل، كرانه هاي خزر، آستارا)، خاور (ميانه، قزوين، تهران) باختر (امتداد مرند، خوي، ارزروم تركيه) و شمال (مسير مرند- جلفا، ايروان، باكو، تفليس) واقع شده است. از اينرو راه ارتباطي تبريز همواره مورد توجه جهانگردان و مهاجمان و بازرگانان دردرازاي تاريخ بوده است. مهمترين راه هاي اين منطقه عبارتند از:
1) راه تبريز- جلفا، مرز ايران و جمهوري آذربايجان به سوي شمال باختري، به درازاي 130 كيلومتر.
2) راه تبريز- بستان آباد، به سوي جنوب خاوري به درازاي 61 كيلومتر. (با ادامه اين راه به سوي جنوب خاوري و گذشتن از شهرهاي ميانه، زنجان، قزوين، كرج و تهران به درازاي 620 كيلومتر)
3) راه بستان آباد با ادامه به سوي شمال خاوري، به درازاي 215 كيلومتر تبريز، اردبيل.
4) بزرگ راه تبريز- ياسمنج به درازاي 20 كيلومتر.
5) بزرگ راه تبريز- خسرو شهر به سوي جنوب باختري به درازاي 24 كيلومتر. اين راه تا 10 كيلومتر پس از خسرو شهر باز به صورت بزرگراه و از آنجا به بعد با گذشتن از شهرهاي ممقان و آذرشهر تا بندر رحمانلو (كرانه خاوري درياچه اروميه) به صورت جاده اصلي ادامه مي يابد.
6) راه فرعي به سوي شمال تبريز، روستاي بابا باغي به درازاي 7 كيلومتر.
7)راه آهن تهران- تبريز از باختر شهر مي گذرد و در مركز بخش صوفيان دو شاخه مي شود: راهي به سوي شمال تا جلفا مرز ايران- جمهوري آذربايجان و از آنجا در خاک كشور همسايه ادامه مي يابد. شاخه ديگر راه آهن به سوي مرزداري، ايران، تركيه پيش مي رود و اين راه در خاک تركيه تا استانبول و از آنجا تا آتن- يونان ادامه مي يابد.
   
فرودگاه تبريز در 10 كيلومتري شمال باختري شهر ايجاد شده، داراي باندهاي پرواز براي انواع هواپيماهاي باري و مسافربري و از جمله فرودگاه هاي بزرگ كشور است.